Tedavi Yaygınlaştırma Çalışmaları

Kitlesel Travma Mağdurları için Ruh Sağlığı Modeli

Türkiye’de 1999 yılında yaşanan 17 Ağustos depremi sonrası depremzedeler için bir ruh sağlığı modeli tasarlanmıştır. Bu modelin temel ilkeleri diğer kitlesel travmalar sonrası uygulamaya uygun olsa da, savaş ve işkence mağdurlarının tedavisine ağırlık veren benzer bir modelin geliştirilmesi için araştırmalarımız devam etmektedir.

 

Model 4 kısımdan oluşmaktadır:

 

  1. Değerlendirme Araçları: Travmatik Stres Belirti Ölçeği, Korku ve Kaçınma Ölçeği, Depresyon Değerlendirme Ölçeği
  2. Kısa müdahaleler: Tek-seanslık Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi, 4-seanslık Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi, Deprem Simülasyon Tedavisi
  3. Tedavi ulaştırma araçları: Kendine Yardım El Kitapçığı, profesyonel ve gönüllü amatör terapistler için Terapist Eğitim El Kitapçığı.
  4. Tedavi yaygınlaştırma yöntemleri: 3 aşamalı tedavi yaygınlaştırma modeli, kitlesel medya aracılığıyla tedavinin iletilmesi.

Temel İlkeler

Ruh sağlığı modelini uygularken temel ilke, hedef kitle belirlendikten sonra, bir yandan terapistin harcadığı zamanı ve tedavi maliyetini en aza indirmek, diğer yandan erişilen, değerlendirilen ve tedavi edilen travma mağduru sayısını olabildiğince arttırmaktır. Model travma mağdurlarını barındıran kamplarda, psikiyatri hastanelerinin polikliniklerinde, çeşitli halk sağlığı merkezlerinde, iş yerlerinde ve bölge halkına yönelik olarak uygulanabilmektedir.

Uygulama

Ruh Sağlığı Sorunlarını Belirleme

 

Depremzedelerin kendi doldurdukları Travmatik Stres Belirti Ölçeği, Korku ve Kaçınma Ölçeği ve Depresyon Değerlendirme Ölçeği ile tedaviye ihtiyaç duyan kişiler belirlenir. Geliştirdiğimiz ölçekler TSSH ve depresyon tanılarını %80 oranında güvenilirlikle belirleme özelliğine sahiptir. Araştırmalarımız, depreme maruz kalan kişilerin yaklaşık yüzde 50’sinin travmatik stres belirtileri nedeniyle tedavi ihtiyacı ve talebi olduğunu göstermektedir.

 

3 Aşamalı Tedavi Modeli

 

Tedavi ihtiyacı olan kişiler belirlendikten sonra bu kişilere 3 aşamalı tedavi modeli uygulanır (Şekil 1). Burada amaç, kişilere terapist yardımı olmadan tedavi ilkelerini öğretmek (kendine yardım el kitapçığı veya tek seanslık Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi ile), doğal iyileşme sürecini başlatmak ve terapistin zamanını tedaviyi uygulamakta zorlanan ve terapist yardımına ihtiyaç duyan kişiler için kullanmaktır.

3 Aşamalı Tedavi Modeli

3 aşamalı tedavi modeli, deprem mağdurlarının doğal iyileşme sürecini gözlemleyerek tasarladığımız bir modeldir. Korkunun üzerine gitmenin faydalı bir yöntem olduğunu anlayan bir çok depremzede, bu modeli kendi kendine uygulamayı ve bir terapist yardımı almadan travmatik stres belirtilerinden kurtulmayı öğrenmişlerdir. Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi insanlardaki bu potansiyelin kullanılmasını engelleyen çaresizlik duygularını ortadan kaldırarak doğal iyileşme sürecinin önünü açan bir girişimdir.  Araştırmalarımız, bu yöntemin travmatik stres belirtilerinde önemli ölçüde azalmaya yol açtığını göstermiştir.

 

Tedavi rasyonelinin doğru anlaşılması ve sürecin erken aşamalarında tedavi ilkelerinin uygulanmaya başlaması, tedavinin başarısını belirleyen en önemli etkenlerdir.  Bu nedenle, ilk 1-2 hafta içinde tedavi ilkelerini anlayan ve uygulamaya başlayan kişiler terapist yardımı gerektirmeden kendi başlarına tedaviyi sürdürebilirler.

 

Birinci aşamada tedaviyi yardımsız uygulayamayan kişilerde tedavi tek bir seansta terapist yardımıyla gerçekleştirilir. Eğer deprem simülatörü varsa, Deprem Simülasyon Tedavisi uygulanır. Daha sonra kişiler tedaviyi kendi kendilerine sürdürebilirler. Bu aşamada da tedaviye cevap vermeyen kişilerde, iyileşme sağlanıncaya kadar, terapist yardımı ile seanslara devam edilir.

 

Şekil 2 tedavinin her aşamasında beklenen iyileşme oranlarını göstermektedir. Yapmış olduğumuz araştırma sonucunda, depremzedelerin yüzde 80’inin tedavinin birinci aşamasında iyileştikleri ve bu aşamada iyileşme göstermemiş kişilerin de yüzde 80’inin ikinci aşamada iyileştikleri görülmüştür. Bu sonuçlar doğrultusunda, tedavi ihtiyacı olan 500 deprem mağduru arasından yalnızca 20 kişi (%4) 4 seanslık tedaviye ihtiyaç duymuştur.

3 Aşamalı Tedavi Modeli

Tedavi Maliyeti

Geliştirdiğimiz ruh sağlığı modelinin 500 kişilik bir gruba uygulanması durumunda 3 aşamada terapist tarafından toplam 696 seans verilmesi gerekmektedir. Bu vaka başına ortalama 1.4 seans gerektiği anlamına gelmektedir. Tedavinin vaka başına maliyeti, EMDR, Bilişsel-Davranışçı Terapi ve diğer “alıştırma” tedavilerine kıyasla 3.3 ila 10.6 kat daha az olarak hesaplanmıştır.

 

Tedavi maliyeti birinci aşamada tedavinin gruplar halinde verilmesi ile daha da düşürülebilir. Projelerimiz sürecince çadır ve prefabrik evlerde konaklayan depremzedelere tedaviyi 20-30 kişilik gruplar halinde uyguladık. Birinci aşamada tedavi 25 kişilik gruplara uygulandığında, terapist tarafından verilmesi gereken seansların toplam sayısı 500’den 20’ye iner. Bu da üç aşamalı tedavi modelinin 500 vaka için toplam 216 seansta, yani vaka başına 0.43 seansta tamamlanabileceği ve toplam maliyetin 3.3 kat azalacağı anlamına gelmektedir. Kendine yardım araçları kullanılarak uygulanan yöntemin (terapist eşliğinde uygulanan tedavi yöntemlerine kıyasla) yeterli derecede etkili olduğunun araştırmalarla gösterilmesi halinde vakaların yalnızca bu yöntemi uygulaması da yeterli olacaktır.

 

Batı dünyasında sıklıkla kullanılan travma tedavileri (örneğin, bilişsel yeniden yapılandırma, imgesel yüzleştirme, gevşeme egzersizleri, başa çıkma eğitimi, nefes alma-verme teknikleri, düşünce durdurma, rehber eşliğinde kendi kendine diyalog, vb) terapist becerilerine dayanan ve oldukça ayrıntılı yöntemler içermektedir. Bu yöntemlerin gerektiği gibi uygulanabilmesi için eğitim almak ve tedavi uygulama sürecini denetim altında tamamlamak gerekmektedir. Geniş kitlelerin tedavisi için yeterli sayıda terapist bulmanın zorluğu göz önünde bulundurulduğunda, tedavi için gerekli olan süpervizyon ve eğitim ciddi masraflara yol açmaktadır. Diğer travma tedavilerine kıyasla Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi’nin eğitimi daha kolay ve maliyeti de daha düşüktür.

Kitlesel Medya Aracılığıyla Tedavi Yaygınlaştırma

Televizyon ve radyo gibi kitlesel medya aracılığıyla yaygınlaştırılan tedavi programı, travma mağduru kişilere tedavinin temellerini ve rasyonelini öğretmeyi amaçlar. Henüz medya aracılığıyla yayılan tedavinin etkilerini araştıran bir çalışma tamamlanmamış olmasına rağmen, yapmış olduğumuz alan çalışmaları bu yöntemin yararlı olabileceğine işaret etmiştir. Örneğin, birçok depremzedenin tedavi yöntemini çevreden (arkadaşlar, komşular vb.) duyarak, terapist yardımı olmadan, uyguladıklarını ve olumlu sonuçlar aldıklarını gözlemledik.  Kitlesel medya ile tedavi yayma yönteminin yararları araştırmalar tarafından kanıtlandığı takdirde bu yöntem kişilere birinci aşamada uygulanabilir.

 

Felaketzedeler için tasarlanan bu kitlesel tedavi modeli, araştırmalarla desteklenerek geçerliliği kanıtlanan ve kendine yardım yönteminin (minimum terapist desteği ile) kullanıldığı tek modeldir. Modelin içerdiği kısa tedavi yöntemlerinin, diğer tedavi yöntemlerine kıyasla daha etkili olduğu görülmüştür. Modelin temel ilkelerine bakarak bu modelin kitlesel medya aracılığı ile yaygınlaştırılmaya uygun olduğu söylenebilir. Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi’ni internet üzerinden yaygınlaştırma planlamaları devam etmektedir.

 

Deprem sonrası koşullarda tedavinin nasıl uygulanabileceği, 2011 yılında yayınlanan   kitabımızda (A Mental Healthcare Model for Mass Trauma Survivors) ayrıntılı bir şekilde yer almaktadır.